Đầu tư trạm sạc xe điện: Nếu đây là tiền của mình, mình có đặt trạm ở đây không?

Một người có mặt bằng đẹp, một bãi xe rộng, nằm ngay mặt đường, và nguồn điện ba pha đã có sẵn. Trước mặt là một thị trường xe điện đang phát triển. Câu hỏi rất tự nhiên sẽ xuất hiện: có nên đầu tư một trạm sạc xe điện ở đây không?

Thông thường, sau câu hỏi đó sẽ là hàng loạt câu hỏi về thiết bị: nên lắp trụ 60kW hay 120kW, một súng hay hai súng, đầu tư bao nhiêu tiền, bao lâu hoàn vốn. Nhưng tại MPower, chúng tôi muốn bắt đầu sớm hơn một chút. Trước khi hỏi nên mua chiếc trụ nào, hãy thử đặt một câu hỏi khác.

Nếu đây là tiền của mình, mình có đặt trạm ở đây không?

Bởi một chiếc trụ sạc tốt chưa chắc tạo ra một trạm sạc tốt, và một vị trí nhìn rất đẹp chưa chắc là một vị trí đầu tư tốt.

Trạm sạc không phải một chiếc máy — mà là một điểm kinh doanh năng lượng

Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng nó làm thay đổi gần như toàn bộ cách chúng ta nhìn một dự án. Nếu coi trạm sạc là một sản phẩm, câu hỏi sẽ xoay quanh thiết bị: công suất bao nhiêu, giá bao nhiêu. Nếu coi nó là một điểm kinh doanh, những câu hỏi lập tức khác đi:

• Ai sẽ đến đây, và họ đến vào lúc nào?
• Họ ở lại bao lâu, và mỗi ngày mình bán được bao nhiêu kWh?
• Nguồn điện hiện hữu có đáp ứng được không, và chi phí để đưa đủ công suất điện đến site là bao nhiêu?
• Nếu nguồn điện không đủ, có cách kiến trúc hệ thống khác không?

Và cuối cùng:

Số tiền bỏ vào site này có tạo ra một tài sản kinh doanh tốt hay không?

Đó mới là bài toán thực sự.

Market: đừng bắt đầu bằng trụ sạc, hãy bắt đầu bằng những chiếc xe

Giả sử có hai địa điểm. Site A có 2.000 ô tô đi ngang mỗi ngày, Site B chỉ 800. Site nào tốt hơn? Chưa biết. Nếu Site A có rất ít xe điện trong khi Site B nằm trên tuyến hoạt động thường xuyên của một lượng lớn EV, kết luận có thể đảo ngược. Nhưng ngay cả biết số lượng EV vẫn chưa đủ, vì một chiếc EV chạy ngang qua địa điểm không đồng nghĩa với một khách hàng có nhu cầu sạc tại địa điểm đó. Đó là lý do MPower muốn phân biệt:

Traffic không phải Demand.

Traffic cho chúng ta biết có bao nhiêu phương tiện. Demand cho chúng ta biết có bao nhiêu nhu cầu sạc có khả năng chuyển thành giao dịch. Khoảng cách giữa hai thứ đó chính là nơi rất nhiều quyết định đầu tư đúng hoặc sai bắt đầu hình thành.

Một trạm sạc bên cạnh rất đông khách: cơ hội hay cái bẫy?

Đây là một tình huống rất thú vị. Bạn phát hiện một trạm sạc đang hoạt động rất tốt — nhiều thời điểm các vị trí sạc đều kín, thậm chí có xe phải chờ. Ngay bên cạnh lại có một mặt bằng đang cho thuê. Phản ứng đầu tiên rất dễ hiểu:

Có khách sẵn rồi. Đặt một trạm bên cạnh để chia khách.

Có thể đúng. Nhưng nếu đây là tiền của mình, MPower sẽ chưa vội đặt trụ. Chúng tôi muốn biết: tại sao trạm đó đông? Đây mới là câu hỏi quan trọng.

Trạm đó có thể đông vì khu vực thực sự thiếu hạ tầng sạc — nếu vậy, một trạm mới ở gần có khả năng tiếp nhận phần nhu cầu chưa được đáp ứng. Nhưng cũng có những khả năng khác. Khách hàng có thể đang sử dụng một hệ sinh thái cụ thể:

• Họ được ứng dụng dẫn đến trạm, hoặc có chính sách giá riêng.
• Họ thuộc fleet được điều phối đến đó, hoặc quen với thương hiệu đó.
• Hoặc trạm đơn giản nằm trong một hành trình mà khách hàng đã hình thành thói quen sử dụng.

Khi ấy, thứ chúng ta đang nhìn thấy có thể không hoàn toàn là demand của khu vực, mà là demand của một ecosystem. Hai thứ nhìn từ ngoài khá giống nhau, nhưng đối với nhà đầu tư, chúng hoàn toàn khác nhau.

Đôi khi đối thủ lại chính là người chứng minh thị trường cho chúng ta

Giả sử một trạm có 8 vị trí sạc. Trong nhiều khung giờ, cả 8 vị trí đều được sử dụng và thường xuyên xuất hiện thêm 3 đến 4 xe chờ. Một trạm mới bên cạnh không nhất thiết phải thuyết phục 8 khách hàng đang sạc chuyển sang mình — có thể chỉ cần phục vụ chiếc xe thứ 9, rồi chiếc thứ 10, 11, 12. Đây là một dạng overflow demand, và nó dẫn tới một cách nghĩ rất khác:

Đôi khi chúng ta không cần đánh bại một trạm sạc đang thành công. Chúng ta chỉ cần đứng đủ gần để phục vụ phần nhu cầu mà họ không thể phục vụ ngay lúc đó.

Một đối thủ đông khách thậm chí còn làm được một việc rất có giá trị: họ đã giúp chứng minh rằng tại khu vực đó có nhu cầu sạc thực sự. Nhưng vẫn còn một câu hỏi nữa — khách hàng có sẵn sàng rời hàng chờ để sang trạm của chúng ta không? Đó lại là câu chuyện của giá, khả năng tương thích, khoảng cách, lối vào, trải nghiệm thanh toán, độ tin cậy và switching friction. Và bài toán lại mở ra thêm một tầng nữa.

Cách đọc lớp này bằng số liệu thật — lượng xe điện Việt Nam, dịp sạc, nhu cầu tràn và phần thị trường mà sạc độc lập phục vụ được — nằm ở bài riêng của lớp MARKET: Thị trường trạm sạc xe điện Việt Nam: đừng chỉ đếm số xe

Site: một vị trí đẹp chưa chắc là một charging site đẹp

Hãy thử một câu hỏi nghe hơi kỳ: trạm sạc nên nằm bên đường xe đi hay bên đường xe về? Hai mảnh đất có thể nằm đối diện nhau, cùng một con đường, cùng traffic, cùng giá thuê — nhưng giá trị đối với trạm sạc chưa chắc giống nhau. Buổi sáng, một người đang trên đường đi làm có sẵn sàng dành 30 phút để sạc không? Buổi chiều trên đường về thì sao? Nếu muốn vào trạm phải chạy thêm 700 mét để quay đầu, nếu lối ra buộc xe phải nhập lại vào một dòng giao thông rất đông, hoặc nếu một phía đường có café và nhà hàng còn phía còn lại chẳng có gì để làm trong thời gian chờ — chỉ cần thay đổi hướng lưu thông, hành vi khách hàng đã có thể thay đổi hoàn toàn.

Site selection không chỉ là câu chuyện “có bao nhiêu xe chạy ngang qua”. Nó còn là câu chuyện những chiếc xe đó đang đi đâu, muốn làm gì, và việc ghé vào site gây cho họ bao nhiêu bất tiện.

Cách đọc một mặt bằng cụ thể — hướng lưu thông, lối vào, thời gian khách lưu lại và quyền kiểm soát chỗ đậu — nằm ở bài riêng của lớp này: Đặt trạm sạc ở đâu?

Một nơi có rất nhiều xe chưa chắc là nơi có nhiều người muốn sạc

Đây là một distinction khác mà chúng tôi cho rằng rất đáng chú ý. Một giao lộ cực kỳ đông xe có thể nhìn rất hấp dẫn trên bản đồ, nhưng người lái đang cố thoát khỏi giao thông — họ chưa chắc muốn dừng lại. Ngược lại, một nhà hàng trên tuyến đường dài có traffic thấp hơn nhưng người lái vốn đã có nhu cầu nghỉ 30 đến 45 phút. Một trung tâm thương mại có thể không nằm trên tuyến giao thông lớn nhất, nhưng khách đã có dwell time đủ dài. Một bãi xe văn phòng có xe nằm yên hàng giờ. Một điểm dừng cao tốc lại có một hành vi hoàn toàn khác.

Vì vậy đôi khi câu hỏi tốt hơn không phải “có bao nhiêu xe đi qua đây”, mà là:

“Có bao nhiêu chiếc xe có lý do để dừng lại ở đây?”

Energy: có khách rồi, nhưng điện ở đâu?

Đây là lúc bài toán trạm sạc bắt đầu khác hẳn phần lớn mô hình retail. Một cửa hàng có thể tìm được vị trí rất đẹp rồi triển khai; một trạm sạc còn phải hỏi thêm: site có bao nhiêu công suất điện khả dụng? Giả sử vị trí rất tốt, nhưng nguồn điện hiện hữu chỉ có thể dành một phần công suất cho charging, trong khi nhà đầu tư muốn đặt DC charger công suất cao. Có phải bỏ site? Không nhất thiết. Có phải mặc nhiên phải nâng nguồn điện lên bằng toàn bộ công suất danh định của các charger? Cũng chưa chắc.

Đây là nơi các kiến trúc như Grid + Charger, Grid + BESS + Charger, hoặc Solar + Grid + BESS + Charger bắt đầu trở thành những bài toán đáng phân tích. BESS có thể lưu trữ năng lượng trước và phối hợp với nguồn điện hiện hữu khi nhu cầu công suất sạc tăng cao — trong một số trường hợp phù hợp, điều đó có thể giúp giảm yêu cầu phải nâng công suất nguồn điện lên tương ứng với toàn bộ công suất tức thời của charger. Cách BESS phối hợp với nguồn điện hiện hữu để né bớt chi phí nâng công suất cũng chính là bài toán mà series C&I Energy của MPower đang phân tích cho các nhà máy sản xuất — chỉ khác đối tượng “tải”, một bên là dây chuyền, một bên là những chiếc xe xếp hàng chờ sạc.

Nhưng BESS không phải phép màu. Nó có CAPEX, có tổn hao, có giới hạn công suất, có dung lượng, có vòng đời — và nó không tạo ra năng lượng. Vì vậy câu hỏi đúng không phải “có dùng BESS được không?”, mà là:

“Dùng BESS ở site này có kinh tế hơn phương án nâng cấp nguồn điện hay không?”

Đó mới là câu hỏi của một nhà đầu tư. Ghép điện mặt trời vào bài toán này cũng không phải chuyện lạ với những trạm sạc đang chạy tốt hiện nay — nhiều trạm được thiết kế kèm mái che lợp tấm pin và một khối pin lưu trữ đúng vì lý do đó, để trạm hoạt động được ở những nơi công suất đấu nối từ lưới đang bị giới hạn.

Phần kiến trúc năng lượng — khi nào nâng nguồn, khi nào dùng pin lưu trữ, và vì sao công suất trụ không phải công suất lưới — ở bài riêng: Muốn đặt trụ sạc 120kW, có nhất thiết phải có sẵn 120kW điện?

Economics: đừng hỏi chiếc trụ bán được bao nhiêu kW, hãy hỏi nó bán được bao nhiêu kWh

Một DC charger 120kW rất mạnh. Nhưng nếu mỗi ngày chỉ có hai chiếc xe sử dụng, 120kW không tự động tạo ra một khoản đầu tư tốt. Ngược lại, một charger nhỏ hơn nhưng được sử dụng liên tục có thể trở thành tài sản hiệu quả hơn nhiều. Công suất kW cho chúng ta biết hệ thống có thể sạc nhanh đến đâu, nhưng doanh thu cuối cùng lại gắn rất nhiều với kWh thực sự bán ra. Và thế là chúng ta đi đến một biến số cực kỳ quan trọng: utilization.

Một trạm có thể đẹp trên Excel nếu giả định mỗi ngày có 20 xe. Nhưng nếu thực tế chỉ có 5, ROI thay đổi. Nếu năm đầu 5 xe nhưng năm thứ ba 15, lại là một bài toán khác. Nếu giá bán điện rất cao nhưng trạm đối thủ cách đó 300 mét rẻ hơn đáng kể, demand có còn như dự kiến? Nếu giảm giá để kéo khách thì margin còn bao nhiêu? Nếu tăng giá thì utilization giảm bao nhiêu?

Đây là lý do một mô hình tài chính đẹp chưa chắc là một dự án đẹp.

Spreadsheet chỉ trả lời đúng khi những giả định đưa vào nó đủ gần với đời thực.

Cách dựng mô hình hiệu quả đầu tư theo ba kịch bản, bóc tách đủ các hạng mục vốn và chi phí vận hành, ở bài riêng: Đừng hỏi trụ sạc 120kW giá bao nhiêu

Operations: xây được trạm mới chỉ là ngày đầu tiên

Sau khi charger bật điện, một bài toán khác bắt đầu. Khách tìm thấy trạm bằng cách nào, thanh toán thế nào? Trụ lỗi thì ai biết, ai xử lý — một súng sạc bị hỏng trong ba ngày ảnh hưởng bao nhiêu doanh thu? Xe sạc xong nhưng tiếp tục chiếm chỗ thì xử lý thế nào? Giá điện thay đổi thì chiến lược vận hành có thay đổi không? Nếu có BESS, khi nào sạc, khi nào xả, ưu tiên giảm peak hay ưu tiên energy arbitrage? Khi lượng xe tăng lên, nên bổ sung charger hay thay bằng charger công suất lớn hơn?

Một trạm sạc vì vậy không phải một dự án Build rồi Done. Nó giống hơn với một vòng lặp: Build, Measure, Learn, Optimize, Expand.

Phần vận hành — uptime, chỗ đậu bị chiếm, trải nghiệm thanh toán và khi nào nên thêm trụ — ở bài riêng: Trạm sạc không kiếm tiền khi được lắp đặt

Vậy một site đầu tư tốt trông như thế nào?

Không có một câu trả lời duy nhất. Một site có traffic tuyệt vời nhưng nguồn điện quá đắt để nâng cấp có thể không hấp dẫn. Một site điện rất mạnh nhưng không có demand cũng chẳng giải quyết được gì. Một site có cả demand lẫn điện nhưng giá thuê quá cao có thể phá hỏng economics. Một site có tất cả những thứ đó nhưng lối vào cực kỳ bất tiện vẫn có thể thất bại. Đây cũng đúng là kết luận mà MPower rút ra ở nhánh Solution của series C&I Energy — không có một cấu hình tốt nhất cho mọi trường hợp, chỉ có cấu hình phù hợp nhất cho từng bài toán cụ thể.

Đó là lý do MPower nhìn một cơ hội đầu tư trạm sạc qua 5 lớp:

Không lớp nào đứng một mình. Chúng tác động qua lại với nhau.

Nếu đây là tiền của mình…

Đây cũng là cách MPower muốn tiếp cận những dự án trạm sạc. Có những khách hàng chỉ cần mua thiết bị — PowerMe có thể cung cấp hệ thống trụ sạc phù hợp. Có những nhà đầu tư cần nhiều hơn một chiếc charger: đánh giá site, lựa chọn công suất, thiết kế hệ thống điện, BESS, phần mềm, vận hành và bài toán hiệu quả đầu tư. Chúng tôi có thể cùng họ xây dựng bài toán đó. Và đối với một số dự án phù hợp với tiêu chí đầu tư, PowerMe còn có thể xem xét cùng tham gia một phần vốn đầu tư và chia sẻ kết quả kinh doanh.

Chính vì vậy, trước một site, câu hỏi mà chúng tôi muốn đặt ra không phải “có thể bán cho site này một chiếc trụ sạc nào?”, mà là:

“Nếu đây là tiền của mình, mình có đặt trạm ở đây không?”

Có những site câu trả lời sẽ là có. Có những site: có, nhưng phải thay đổi cấu hình. Có nơi nên bắt đầu nhỏ hơn. Có nơi vấn đề nằm ở nguồn điện và BESS có thể đáng xem xét. Có nơi nên chờ thêm sự phát triển của thị trường. Và chắc chắn cũng sẽ có những nơi câu trả lời là không nên đầu tư. Chúng tôi cho rằng một đơn vị tư vấn trạm sạc cũng cần có khả năng nói câu đó.

Một thị trường mới không chỉ cần thêm nhiều trạm sạc

Nó cần những trạm sạc được đặt đúng chỗ, đúng công suất, đúng cấu hình năng lượng, đúng quy mô đầu tư, và được xây dựng trên những giả định đủ thực tế để tồn tại lâu dài.

Trong chuyên mục Đầu tư trạm sạc xe điện, MPower sẽ lần lượt đi sâu vào từng câu hỏi như vậy, theo đúng 5 lớp Market, Site, Energy, Economics, Operations đã mở ở trên. Có những câu rất lớn, như đầu tư trạm sạc xe điện có thực sự có lời. Có những câu rất kỹ thuật, như nguồn điện 50kW có thể hỗ trợ một DC charger 120kW bằng BESS như thế nào. Nhưng cũng có những câu tưởng rất nhỏ — nên đặt trạm bên đường xe đi hay đường xe về, một trạm đối thủ đang đông khách là cơ hội hay cảnh báo, một chiếc xe phải quay đầu thêm 800 mét có còn là khách hàng của mình không. Chính những chi tiết nhỏ đó đôi khi lại quyết định những khoản đầu tư rất lớn.

Và xuyên suốt tất cả những phân tích ấy, MPower sẽ cố gắng giữ lại một câu hỏi duy nhất:

“Nếu đây là tiền của mình, mình có đặt trạm ở đây không?”

Bởi cuối cùng, đó cũng chính là câu hỏi mà mỗi nhà đầu tư cần trả lời trước khi chiếc trụ sạc đầu tiên được đặt xuống.

Nếu bạn đang cân nhắc một mặt bằng cụ thể và muốn có một góc nhìn độc lập trước khi quyết định, đội ngũ MPower sẵn sàng cùng bạn đánh giá qua cả 5 lớp này.